Finansije i Osiguranje - Bosna i Hercegovina

Evropa tone u dugove: Kamate gutaju novac za razvoj i investicije

Rast zaduženosti i skuplje finansiranje otvaraju pitanje mogu li države izmirivati postojeće obaveze, a da pri tome ne ugroze budući razvoj.

Javni dug evrozone

Javni dug evrozone dostigao je 88,8 odsto bruto domaćeg proizvoda (BDP) na kraju drugog kvartala 2026. godine, pokazali su podaci Evrostata. Ukupne obaveze iznosile su oko 14,44 biliona evra, što je 1,5 procentnih poena više nego godinu ranije.

Na nivou Evropske unije dug je dostigao 82,9 odsto BDP-a. Posebnu pažnju privlači Francuska, druga najveća ekonomija evrozone, čiji je javni dug dostigao 119,1 odsto BDP-a, odnosno više od 3,5 biliona evra. Budžetski deficit Francuske u 2025. godini iznosio je 5,1 odsto BDP-a. Država je trošila znatno više nego što je prikupljala kroz poreze i druge prihode, a razliku pokrivala novim zaduživanjem.

Rast zaduženosti i skuplje finansiranje otvaraju pitanje mogu li države izmirivati postojeće obaveze, a da pri tome ne ugroze budući razvoj.

Javni dug evrozone dostigao je 88,8 odsto bruto domaćeg proizvoda (BDP) na kraju drugog kvartala 2026. godine, pokazali su podaci Evrostata. Ukupne obaveze iznosile su oko 14,44 biliona evra, što je 1,5 procentnih poena više nego godinu ranije. Na nivou Evropske unije dug je dostigao 82,9 odsto BDP-a. Posebnu pažnju privlači Francuska, druga najveća ekonomija evrozone, čiji je javni dug dostigao 119,1 odsto BDP-a, odnosno više od 3,5 biliona evra. Budžetski deficit Francuske u 2025. godini iznosio je 5,1 odsto BDP-a. Država je trošila znatno više nego što je prikupljala kroz poreze i druge prihode, a razliku pokrivala novim zaduživanjem.

Kamate koče razvoj

Prema procjeni generalnog izvjestioca za budžet u francuskoj Narodnoj skupštini Filipa Žuvena, troškovi kamata na javni dug, uključujući obaveze socijalnog osiguranja i lokalnih vlasti, trebalo bi da porastu sa  79,2 milijarde evra u 2026. na:

•  91,2 milijarde u 2027,
• 103,7 milijardi evra u 2028.

 Ako se prognoze ostvare, izdaci za kamate u 2027. premašili bi planiranih 89,1 milijardu evra za obrazovanje. Novac za servisiranje duga ne može istovremeno biti uložen u škole, infrastrukturu, istraživanje ili modernizaciju privrede.

Prema ovim prognozama, francuski javni dug mogao bi 2027. dostići 3,8 biliona evra, odnosno 121,7 odsto BDP-a. Vlada nastoji da u budžetu za tu godinu ostvari uštede od 54 milijarde evra, ali nailazi na otpor u parlamentu. Smanjenje rashoda pogađa različite grupe birača, dok približavanje predsjedničkih izbora sužava prostor za kompromis.

Francuska nije usamljen slučaj. Prema Evrostatu, udio javnog duga na godišnjem nivou povećan je u 18 članica EU, a smanjen u devet.

Najveći rast zabilježile su:

•  Poljska, za 6,7 procentnih poena,
• Litvanija sa 4,9,
• Belgija sa 3,8 i
• Francuska sa 3,7.

Nasuprot tome, dug Grčke smanjen je za 11,2 procentna poena, a Kipra za 9,5. Na kraju drugog kvartala 2026. javni dug Grčke iznosio je 140,8 odsto BDP-a, a italijanski 139,9 odsto. Razlika je manja od jednog procentnog poena, pa bi Italija, ako se sadašnji trendovi nastave, mogla da preuzme prvo mjesto u Evropskoj uniji po ovom pokazatelju.

Slab rast, težak oporavak

Evropske države teško izlaze iz dužničkog pritiska i zbog skromnog privrednog rasta. Kada ekonomija stagnira, sporije rastu poreski prihodi, dok rashodi za penzije, zdravstvo i druge javne usluge ostaju visoki. Vlade tada biraju između smanjenja potrošnje, povećanja prihoda i novog zaduživanja. Pretjerano rezanje rashoda može dodatno usporiti privredu, dok veći porezi opterećuju domaćinstva i preduzeća.

Zaduživanje ima više smisla ako finansira investicije koje povećavaju produktivnost i buduće prihode, a ne samo pokrivanje tekućih potreba.

Evropska unija istovremeno pokušava da smanji zaostatak za SAD i Kinom u produktivnosti, tehnologiji i investicijama. Bivši predsjednik Evropske centralne banke Mario Dragi u izvještaju o konkurentnosti upozorio je da Evropa mora ubrzati reforme, ojačati jedinstveno tržište i obezbijediti više kapitala za razvoj. Glavna dilema je što su joj potrebna veća ulaganja, dok rast postojećih obaveza otežava njihovo finansiranje.

Ekonomista Ljubodrag Savić upozorava da problem zaduženosti dodatno usložnjavaju sve manja konkurentnost, teškoće u industriji i izloženost spoljnim ekonomskim i energetskim potresima. Sukob na Bliskom istoku povećava neizvjesnost i pritisak na cijene nafte i gasa.

- Taj rizik posebno je značajan za Evropu, koja istovremeno mora da ulaže u industriju, tehnologiju i energetsku sigurnost, a sve teže obezbeđuje novac za razvoj. Tu se javlja ključna protivrečnost evropske ekonomske politike. Državama su potrebna veća ulaganja u infrastrukturu, energetiku, tehnologiju i odbranu, ali rast postojećih obaveza i kamata ograničava mogućnost njihovog finansiranja - kaže Savić.

On napominje da zaduživanje samo po sebi ne mora biti problem ako se novac usmjerava u projekte koji povećavaju proizvodne kapacitete i buduće prihode. Ako se nove obaveze uglavnom koriste za pokrivanje tekućih rashoda i starih dugova, zaduženost raste bez odgovarajućeg jačanja ekonomske osnove iz koje će se dug vraćati.

- Evropi je zato potrebno da istovremeno kontroliše javnu potrošnju i sačuva investicije važne za budući rast. Mehaničko rezanje svih rashoda moglo bi dodatno da uspori privredu, dok bi nastavak nekontrolisanog zaduživanja povećavao troškove njegovog servisiranja - upozorava Savić.

Energetska neizvjesnost dodatno otežava taj zadatak. Skuplji gas i nafta povećavaju troškove proizvodnje i transporta, podstiču inflaciju i mogu usporiti privredni rast. Istovremeno, pritisak da pomognu domaćinstvima i preduzećima može primorati države na nove budžetske izdatke i dodatno zaduživanje.

Dug ne poznaje granice

Sličan pritisak osjeća i Velika Britanija, koja nije dio Evropske unije. Prema podacima britanske Kancelarije za nacionalnu statistiku, javni dug je na kraju septembra dostigao oko tri biliona funti, odnosno 94 odsto BDP-a. Vlada se tokom tog mjeseca zadužila za 24,5 milijardi funti, dok su kamate na dug centralne vlade dostigle 10,9 milijardi funti, najviše za septembar od početka uporedive evidencije 1997. godine.

Britanski primjer pokazuje da izlazak iz EU i samostalna monetarna politika ne uklanjaju problem zaduženosti. I država sa sopstvenom valutom mora da čuva povjerenje investitora i spriječi da troškovi finansiranja potisnu druge budžetske prioritete.

Javni dug SAD u oktobru je dostigao oko 40,4 biliona dolara. Savić ističe da Vašington ima značajne prednosti, prije svega najveću svjetsku ekonomiju i dolar kao ključnu valutu međunarodnog finansijskog sistema.

- To omogućava pristup kapitalu pod uslovima koji nisu dostupni drugim državama, ali ne otklanja posledice rastućih obaveza - navodi Savić.

Prema dostavljenim procjenama, američka savezna vlada godišnje izdvaja gotovo 970 milijardi dolara za kamate, dok projekcije ukazuju na mogućnost da javni dug u narednoj deceniji dostigne oko 120 odsto BDP-a. Ni ekonomska snaga SAD ne uklanja potrebu za kontrolom rastućih obaveza.

Evropa, Velika Britanija i SAD nemaju iste ekonomske probleme niti jednake mogućnosti finansiranja, ali se suočavaju sa zajedničkim izazovom: kako izmirivati postojeće obaveze, a istovremeno obezbijediti novac za razvoj. Evropska centralna banka može ublažiti poremećaje na tržištu državnih obveznica, ali ne može zamijeniti održivu fiskalnu politiku. Za Evropsku uniju dodatni izazov predstavlja eventualno zajedničko zaduživanje, koje bi zahtijevalo dogovor o raspodjeli troškova i odgovornosti među članicama.

- Najveći rizik nije samo u tome koliko Evropa duguje već i u tome da li će njene ekonomije rasti dovoljno brzo da nose taj teret. Ako sve veći dio javnih prihoda bude odlazio na kamate, a investicije i reforme budu odlagane, Evropa bi mogla da plati visoku cenu prošlosti upravo gubitkom sredstava potrebnih za budućnost - poručio je Savić.

Gasa sve manje

Izvršni direktor Međunarodne agencije za energetiku Fatih Birol nedavno je upozorio da Evropa ulazi u zimu sa istorijski niskim rezervama gasa i da bi novi poremećaji u snabdijevanju mogli da izazovu ozbiljne probleme. Prema njegovoj procjeni, cijene tečnog prirodnog gasa mogle bi da rastu u narednim mjesecima čak i ako bi sukob u Persijskom zalivu bio okončan.

Pad povjerenja

Povjerenje potrošača u evrozoni u oktobru je palo na najniži nivo u posljednjih pet mjeseci, pokazala je prva procjena Evropske komisije. Indeks povjerenja u evrozoni pao je za 1,1 poen, na minus 17,9, dok je na nivou cijele EU smanjen za 1,2 poena, na minus 17,3, čime se dodatno udaljio od dugoročnog prosjeka. Pad dolazi u vrijeme masovnih protesta u Francuskoj, Italiji, Belgiji, Španiji, Portugaliji i Grčkoj zbog rasta cijena, nedostupnih stanova i stanja u obrazovanju. Negativan trend nastavljen je nakon septembarskog pada, poslije četiri mjeseca oporavka, a na proljećno pogoršanje uticao je rast cijena.